ज्ञानेद्र घले
देविघाटको घटनाले एउटा असहज तर अपरिहार्य प्रश्न खडा गरेको छ—जब विपद्को चेतावनी उपलब्ध हुन्छ, जोखिममा रहेका नागरिकको अवस्था थाहा पाउने सम्भावना हुन्छ र उद्धार गर्न सक्ने निकायहरू पहुँचभित्र हुन्छन्, तब पनि सबैभन्दा असहाय नागरिकले ज्यान गुमाउनुपर्छ भने त्यसको कारण के थियो?
आफैँ हिँडेर सुरक्षित स्थानमा पुग्न नसक्ने ज्येष्ठ नागरिकको जीवनरक्षा केवल उनीहरूको व्यक्तिगत सावधानी वा परिवारको उपस्थितिमा निर्भर रहन सक्दैन। यस्तो अवस्थामा राज्यको पूर्वतयारी, समयमै सूचना प्रवाह, प्रभावकारी उद्धार र स्पष्ट जिम्मेवारी अनिवार्य हुन्छ। यीमध्ये कहाँ कमजोरी भयो भन्ने प्रश्नको जवाफ अनुमानले होइन, स्वतन्त्र र निष्पक्ष अनुसन्धानले दिनुपर्छ।
देविघाटमा ज्यान गुमाएका र अझै बेपत्ता रहेका व्यक्तिहरूको पीडा एउटा घटनाको तथ्याङ्कमा सीमित हुनु हुँदैन। उनीहरूका परिवारले आफ्ना प्रियजनको अवस्था, घटनाको वास्तविकता र सम्भावित कमजोरीबारे जवाफ पाउने अधिकार राख्छन्। त्यसैले घटनाको स्वतन्त्र समीक्षा गरी चेतावनीदेखि उद्धारसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रिया सार्वजनिक गरिनुपर्छ। जिम्मेवारी जहाँ पर्छ, त्यहाँ जवाफदेहिता पनि सुनिश्चित हुनुपर्छ।
यो माग कसैलाई पूर्वनिर्धारित रूपमा दोषी ठहर गर्नका लागि होइन। भविष्यमा यस्तै विपद् आउँदा कुनै पनि नागरिक केवल उमेर, अशक्तता, एक्लोपन वा अरूको सहायतामा निर्भर भएकै कारण ज्यान गुमाउन नपरोस् भन्ने सुनिश्चित गर्नका लागि हो।
हामी सबै एक दिन बूढो हुनेछौँ। हाम्रा आमाबुबा, हजुरबा–हजुरआमा र अन्ततः हामी स्वयं पनि कुनै दिन अरूको सहयोगमा निर्भर हुन सक्छौँ। त्यसबेला परिवारका सदस्य सँगै नहुन सक्छन्। त्यसैले एउटा सभ्य समाजको पहिचान आफ्ना नागरिक कति शक्तिशाली छन् भन्नेमा मात्र होइन, सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा पुगेका नागरिकलाई उसले कति सुरक्षित राख्न सक्छ भन्नेमा पनि हुन्छ।
देविघाटले छाडेको प्रश्न अझै उस्तै छ—संकटको बेला आफ्नै बलमा सुरक्षित हुन नसक्ने नागरिकको साथमा परिवार नहुँदा समाज र राज्य उभिन्छन् कि उभिँदैनन्?
यदि चेतावनी हुँदाहुँदै पनि जोखिममा रहेका नागरिकको जीवन रक्षा हुन सकेन भने त्यसको कारण खोजिनुपर्छ। यदि जिम्मेवारी निर्वाहमा कमजोरी भएको थियो भने त्यसलाई स्वीकार गरी सुधार गर्नुपर्छ। र यदि घटनाबारे प्रश्न उठिरहँदा पनि स्पष्ट जवाफ दिइँदैन भने मौनताले पीडित परिवारको घाउ निको पार्दैन, न त नागरिकको राज्यप्रतिको भरोसा बलियो बनाउँछ।
देविघाट घटनाको तत्काल स्वतन्त्र अनुसन्धान गरियोस्, निष्कर्ष सार्वजनिक गरी जिम्मेवार पक्षलाई जवाफदेही बनाइयोस्, र भविष्यमा जोखिममा रहेका नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने सुधार तत्काल लागू गरियोस्।